List w sprawie białoruskich organizacji pozarządowych

Warszawa, 22 marca 2002 r.

Szanowny Pan

Włodzimierz Cimoszewicz

Minister Spraw Zagranicznych Rzeczypospolitej Polskiej

Szanowny Panie Ministrze,

Polskie organizacje pozarządowe wyrażają głębokie zaniepokojenie systematycznym niszczeniem zalążków społeczeństwa obywatelskiego w Republice Białoruś.

Przejawia się ono w:

a) delegalizowaniu istniejących stowarzyszeń pod rozmaitymi, błahymi pretekstami

b) pozbawianiu organizacji pozarządowych ekonomicznych podstaw działania

c) zaprzestaniu rejestrowania nowych stowarzyszeń.

Ad a) W grudniu 2001 roku decyzją Sądu Najwyższego zlikwidowano najstarszą młodzieżową organizację społeczną "Zhurtawannie Biełaruskich Studientau". Wtedy też zlikwidowano międzynarodowe stowarzyszenie "Młodzieżowe Centrum Informacyjne".

12 marca 2002 roku na mocy orzeczenia Brzeskiego Sądu Obwodowego zlikwidowano Brzeski Obwodowy Ośrodek Wspierania Inicjatyw Obywatelskich "Wieża". Celem statutowym Ośrodka "Wieża" było wspieranie inicjatyw obywatelskich w dziedzinie programów oświatowych, edukacyjnych, młodzieżowych i dziecięcych w sferze kultury, nauki, ekologii i obrony praw człowieka.

Pretekstem do likwidacji "Wieży" było to, iż organizacja niekiedy używała skróconej, a nie pełnej, złożonej z siedmiu słów nazwy oraz wspieranie przez nią założonej przez studentów i pracowników naukowych brzeskiego uniwersytetu kliniki prawnej (darmowa pomoc prawna dla ofiar naruszeń praw człowieka i innych osób).

Ad b) Od 15 kwietnia 2001 roku obowiązuje Dekret Prezydenta Republiki Białoruś nr 8 "O niektórych środkach doskonalenia trybu pozyskiwania i wykorzystania nieodpłatnej pomocy zagranicznej". Przewiduje on, że organizacje pozarządowe nie mają prawa do otrzymywania i wykorzystywania nieodpłatnej pomocy zagranicznej (grantów) bez zezwolenia specjalnego organu przy Prezydencie. Naruszenie przepisów tego dekretu jest zagrożone grzywną i konfiskatą mienia (nawet należącego do grantodawcy) oraz likwidacją organizacji.

Od 1 stycznia 2002 roku pomoc zagraniczna udzielana organizacjom społecznym na realizację ich celów i zadań statutowych podlega opodatkowaniu na równi z dochodami z działalności gospodarczej. Zwolnić z tego podatku może jedynie osobiście Prezydent.

Pod błahymi pretekstami sądy orzekają konfiskatę mienia organizacji społecznych a ich liderom wymierzają grzywnę na podstawie Dekretu Nr 8. Spotkało to takie organizacje pozarządowe jak: "Inicjatywa Humanitarna" w Kryczewie, Oddział "Funduszu imienia Lwa Sapiehy" w Mohylowie (03.01.2002), "Inicjatywy Obywatelskie" w Homlu (25.01.2002), Stowarzyszenie "Zielony Ogórek" w Szkłowie, Ośrodek Młodzieżowy"Hart" w Homlu (27.12.2001), "Ośrodek imienia Filona Kmity" w Orszy,"Regionalne Centrum Informacyjne" w Osipowiczach, Towarzystwo Ochrony Zwierząt"Ratunek" w Mińsku, oddział Białoruskiego Stowarzyszenia Kobiet Pracujących w Orszy i inne.

Ad c) W miejsce uprzednio obowiązującego trybu rejestracji stowarzyszeń wprowadzono tryb udzielania zezwoleń. Równolegle do organów rejestracyjnych powołano Państwową Komisję do Spraw Rejestracji Stowarzyszeń Społecznych. Komisja działa bez ustawowych podstaw. Jej trzon stanowią przedstawiciele ministerstw i resortów "siłowych". Rozpatrując wniosek o rejestrację stowarzyszenia Ministerstwo Sprawiedliwości kieruje się wydanymi bez podstaw prawnych decyzjami wspomnianej komisji. Decyzje komisji są utajnione i nie zawierają uzasadnienia. Nawet sąd rozpatrując skargi obywateli na odmowy rejestracji nie może wezwać komisji do udziału w postępowaniu. Uniemożliwia to sądową ochronę prawa do stowarzyszania się.

Od lipca 2001 roku w Republice Białoruś nie rejestruje się nowych organizacji społecznych. W tym okresie wystąpiło o rejestrację stowarzyszenia ponad 100 obywatelskich grup inicjatywnych, lecz żadne z nich nie zostało zarejestrowane.

W 2001 roku odmówiono m.in. zarejestrowania następujących organizacji obrońców praw człowieka: Stowarzyszenie Republikańskie "Pomoc Prawna Obywatelom", Stowarzyszenie Republikańskie "Helsinki ??I", stowarzyszenie społeczne "Ośrodek Obrony Praw Człowieka" w Smorgoniach.

Jesteśmy przekonani, że dobre stosunki sąsiedzkie z Bialorusią leżą w żywotnym interesie Polski. Polskie organizacje pozarządowe wniosły znaczący wkład w proces tworzenia społeczeństwa obywatelskiego w Republice Bialoruś. Przedstawione działania władz tego kraju mają charakter planowej, świadomej polityki zmierzającej do zniszczenia zalążków społeczeństwa obywatelskiego. Z państwem autorytarnym pozbawianym tkanki obywatelskiej można utrzymywać stosunki dyplomatyczne, ale nie sposób budować więzi dobrosąsiedzkich.

Polskie organizacje pozarządowe proszą Pana, Panie Ministrze o zdecydowane postawienie tego problemu w prowadzonych rozmowach dwustronnych i powiązanie kontynuacji aktywności polskiej dyplomacji na rzecz zmniejszenia międzynarodowej izolacji Białorusi z przerwaniem opisanych działań.

Informujemy jednocześnie, iż w sprawie delegalizacji Brzeskiego Obwodowego Ośrodka Wspierania Inicjatyw Obywatelskich "Wieża" zwracamy się do Specjalnego Przedstawiciela Sekretarza Generalnego ONZ ds. Sytuacji Obrońców Praw Człowieka, Pani Hiny Jilani.

Z wyrazami szacunku,

Forum Inicjatyw Pozarządowych, Ewa Szymczak, Prezes Zarządu

Fundacja Edukacji dla Demokracji, Krzysztof Stanowski, Prezes Zarządu

Fundacja IDEE, Małgorzata Naimska, Dyrektor

Fundacja im. Stefana Batorego, Aleksander Smolar, Prezes Zarządu

Fundacja Inicjatyw Społeczno-Ekonomicznych, Krzysztof Herbst, Prezes Zarządu

Fundacja Naukowa CASE, Barbara Błaszczyk, Prezes Zarządu

Fundacja Rozwoju Demokracji Lokalnej, Jerzy Regulski, Prezes Rady Nadzorczej

Fundacja Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego, Lidia Kuczmierowska, Dyrektor

Helsińska Fundacja Praw Człowieka, Marek Nowicki, Prezes Zarządu

Instytut Spraw Publicznych, Jacek Kucharczyk, Dyrektor Programowy